Xem Maya Deren ở DocLab

Trời nắng nóng. Đó là lý do tôi không có bạn đi xem phim cùng. Đến phòng chiếu phim của Viện Goethe đúng giờ, thấy mới có em Linh và một bạn khán giả nữa. Khi buổi chiếu phim bắt đầu thì căn phòng có 06 khán giả.

06 phim thử nghiệm được trình chiếu là của Maya Deren, làm từ những năm 1943-1955: “Cạm bẫy buổi chiều” (Meshes of the afternoon), “At land” (Doc Lab không dịch ra tiếng Việt), “Nghiên cứu về biên đạo múa cho máy quay” (A study in choreography for camera), “Nghi lễ trong thời gian biến dạng” (Ritual in transfigured time), “Ngẫm về bạo lực” (Meditation on Violence) và “Ánh mắt của đêm” (The very eye of night). Sự thích thú của tôi khi xem phim hẳn là biểu hiện ra mặt (tôi tò mò không hiểu lúc ấy mặt mũi cử chỉ của mình trông ra sao nữa).

Maya Deren

1. Phim kết hợp nhiều thứ ngôn ngữ nghệ thuật, có thể kể ra là nhiếp ảnh, âm nhạc, điêu khắc và múa. Những ngôn ngữ này vừa kết hợp với nhau tạo thành những bộ phim đẹp, vừa để lại những ấn tượng khiến cho người xem cảm giác về sự tồn tại độc lập chúng. Wikipedia mô tả Maya Deren là “choreographer, dancer, poet, writer and photographer” (biên đạo múa, nghệ sỹ múa, nhà thơ, nhà văn và nhiếp ảnh gia). Ấn tượng đầu tiên khi xem phim là ấn tượng thị giác: những cái bóng người di chuyển trong nắng (“Cạm bẫy buổi chiều”). Nhịp điệu chuyển động cũng như sự lặp đi lặp lại của hình ảnh tạo nên một giai điệu cho phim. “Cạm bẫy buổi chiều” đầu tiên là phim câm, sau được lồng âm thanh bởi người chồng thứ 3 của Maya. Âm thanh đưa vào đẩy mạnh những ấn tượng về thị giác, nhất là khi âm thanh được… rút ra. Ví như những bước chân lên cầu thang ban đầu có tiếng động, nhưng về sau vẫn là bước chân lên cầu thang mà không có âm thanh nữa, làm cho người xem có cảm giác nhân vật đang đi thật nhẹ, như là bay vậy (như thể người này không phải người trên cõi đời thật). Phim “Nghiên cứu về biên đạo múa cho máy quay”, “Nghi lễ trong thời gian biến dạng”,  “Ngẫm về bạo lực” hay “Ánh mắt của đêm” đều quay cảnh múa, giống như là những tác phẩm múa được xử lý với kĩ thuật video. Bản thân Deren là diễn viên trong hầu hết những phim được chiếu. Ở những lúc điệu múa dừng hình (Nghi lễ trong thời gian biến dạng), người xem thấy rõ các tác phẩm điêu khắc.

2.  Maya phá không gian, thời gian,  cách thức cư xử và nhân cách con người (ở “Cạm bẫy buổi chiều” và “Nghi lễ trong thời gian biến dạng”). Không gian chuyển liên tục với những điểm nối là những phần cơ thể con người, còn sót lại hay là dấu hiệu của sự chuyển động từ một không gian này sang một không gian khác hẳn. Thời gian bị biến dạng: nó bị tua chậm, nó bị dừng lại, nó bị đi xuyên qua. Con người cư xử kì quặc, có khi có nhiều nhân cách cùng một lúc. Sự phá vỡ những cảm quan bình thường trong một nhịp điệu chầm chậm tạo nên một thế giới siêu thực khó nắm bắt. Người xem có cảm giác mình đang xem những giấc mơ (ác mộng) và cảm giác đi vào những ẩn ức tâm lý của con người.

Ngoài việc dựng nên một thế giới siêu thực,  Maya còn trực tiếp nói về một góc nhìn khác biệt- đó là “Ánh mắt của đêm”. Trong “Ánh mắt của đêm”, hình ảnh biến thành âm bản. Hình ảnh những con người đơn lẻ ở dạng cong rơi trong một không gian đen làm cho người ta liên tưởng đến những thước phim siêu âm chụp bào thai trong bụng mẹ. Sự liên tưởng đó đem ngược trở lại với vở múa ở trong phim thì thấy có một sự đối lập: giữa những bào thai chưa thành người với những cử động bị hạn chế và những người đã trưởng thành, cơ thể nhẹ nhàng, uyển chuyển trong những điệu múa.

3.  “Ngẫm về bạo lực” dựa trên khái niệm “thiền” (“Thiền” có thể dịch ra tiếng Anh là “meditation” và ngược lại, “meditation” có thể dịch ra tiếng Việt là “thiền”) cũng như  sự  cân bằng âm dương của phương Đông (điệu múa thể hiện bạo lực, sự mạnh mẽ cũng như  cái đẹp, sự dịu dàng). Trong “Ánh mắt của đêm”, hình “âm dương” của phương Đông được kết hợp với những hình ảnh mang đặc trưng châu Âu: đôi mắt với những hình người mang tính Leonardo da Vinci. Những điểm sáng trong không gian đen tạo thành những chòm sao gợi nên khái niệm về thiên văn học.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s