Một viên gạch

Đề bài: Hãy viết ra tất cả các công dụng mà bạn có thể nghĩ tới cho một viên gạch.

Đáp án của tôi:

Chặn cánh cửa không đóng sập lại
Cho một entry về Tình Yêu, chưa viết nhưng đã dự định
Trong lọ muối dưa cà, phải chú ý chiều của thớ.

Neo những trái bóng bay trên phố
Như một cái đe cho bác sửa xe
Tôi ngồi trên một hòn gạch.
 
Để ném cho vỡ, để cào cho xước, để nện cho chặt, để nạy bật – cái nắp bia
Em vẽ những ô số, chơi trò nhảy lò cò.
 
Để cân đo, xác định và điều chỉnh các đặc điểm vật lý
Chiều dài, cân nặng, thể tích, sức bền, cong hay thẳng
Đặt cục gạch trong bình chứa nước của bồn cầu
Để tiết kiệm lượng nước xả.
 
Rèn và thử sức của con người, lực tác động từ cánh tay cuồn cuộn hay cái đầu nhẵn thín
Đo cả những giọt mồ hôi
Một bà cụ già ở Hà Giang gùi gạch lên xây dựng Cột Cờ Lũng Cú, cười cợt khi tôi thở dốc.
 
Nhà hàng xóm đối diện nhà tôi tường gạch giả
Em mua cho tôi một bộ xếp hình,
Những viên gạch làm bằng nhựa, phẳng, rỗng, và có thể uốn cong.

***

Tôi đang đọc quyển “Outliers” của Malcolm Gladwell (dịch ra tiếng Việt là”Những Kẻ Xuất Chúng” bởi Diệu Ngọc, xuất bản năm 2009 với sự hợp tác giữa Công ty sách Alpha và NXB Thế giới). Trong quyển sách này tác giả cố tình diễn giải các dữ liệu theo ý của mình, đôi chỗ không thuyết phục, nhưng dù sao đây cũng là một quyển sách hết sức thú vị.

Đoạn trích dưới đây (tr. 110-113) làm tôi nhớ về một thời nghĩ rằng đam mê của mình là lĩnh vực đo lường trí sáng tạo.

Thế này nhé, giả sử thay bằng việc đo chỉ số IQ của bạn, tôi sẽ đưa cho bạn một loại bài trắc nghiệm hoàn toàn khác.

Hãy viết ra tất cả các công dụng mà bạn có thể nghĩ tới cho những vật thể dưới đây:

1. Một viên gạch
2. Một cái chăn

Đây là một ví dụ cho cái gọi là “trắc nghiệm phân kì” (để đối lập với một bài trắc nghiệm kiểu Raven, đòi hỏi bạn lựa chọn qua một danh sách các khả năng và đồng quy về đúng câu trả lời chính xác). Nó đòi hỏi bạn phải sử dụng tưởng tượng của mình và đưa trí óc mình đi theo nhiều phương hướng càng tốt. Với một bài trắc nghiệm phân kì, hiển nhiên là không chỉ có một câu trả lời chính xác duy nhất. Điều mà người ra đề tìm kiếm chính là số lượng và tính độc đáo trong các câu hồi đáp của bạn. Và thứ mà bài trắc nghiệm này đo lường không phải là trí thông minh phân tích, phải là điều gì đó khác biệt sâu sắc- điều gì đó gần gụi hơn với sức sáng tạo. Các bài kiểm tra phân kì cũng thách thức chẳng kém gì so với trắc nghiệm đồng quy, và nếu bạn không tin như vậy, tôi khuyến khích bạn nên dừng lại để thử câu hỏi gạch-và-chăn ngay bây giờ.

Dưới đây là những câu trả lời cho trắc nghiệm “công dụng của các vật thể” được Liam Hudson thu thập được từ sinh viên tên Poole tại một trường trung học hàng đầu Anh quốc. Theo Poole:

(Gạch). Dùng để cướp phá cửa hiệu. Giúp cả căn nhà không bị đổ ụp. Sử dụng trong một trò chơi cò quay của Nga nếu bạn muốn có được sức mạnh ngay lập tức (gạch đi mười bước, quay lại và ném- không hành động lẩn tránh nào được phép). Để cố định một cái chăn lông vũ trên giường bằng cách đặt mỗi góc một cục gạch. Để đập vỡ những cái chai Coca- Cola hết sạch.

(Chăn). Để sử dụng trên giường. Để che đậy cuộc mây mưa lén lút trong rừng. Như một cái lều. Để tạo ra ám hiệu bằng khói. Làm thành buồm cho một con tàu, xe đẩy hai bánh hoặc xe trượt tuyết. Như một cách thay thế cho khăn bông. Như một cái bia tập ném cho người cận thị. Như một thứ để đỡ người nhảy ra từ những tòa nhà chọc trời đang cháy.

Không khó để đọc những câu trả lời của Poole và cảm nhận xem trí não của cậu hoạt động ra sao. Cậu vui nhộn. Cậu hơi nổi loạn và dâm đãng. Ở cậu có sự thính nhạy với những thứ kích thích cảm giác mạnh mẽ. Trí óc của cậu nhảy từ hình ảnh bạo lực sang tình dục, từ những người nhảy ra từ các tòa nhà chọc trời đang cháy sang những vấn đề thực tế, ví như làm thế nào để giữa chặn một cái chăn lông vũ trên giường. Cậu mang lại cho chúng ta ấn tượng rằng nếu cho cậu thêm mười phút nữa, cậu sẽ đưa ra thêm hai chục công dụng khác nữa.

Bây giờ, nhằm mục đích so sánh, hãy xem xét các câu trả lời khác từ một sinh viên khác trong mẫu của Hudson. Tên của cậu là Florence. Hudson cho biết Florence là một nhân vật phi thường với mức IQ vào loại cao nhất trường.

(Gạch). Xây dựng các thứ, để ném.

(Chăn). Giữ ấm, dập lửa, buộc vào cây và ngủ trong đó (như một cái võng), cáng dùng tạm.

Óc tưởng tượng của Florence ở đâu? Cậu chỉ nhận diện những công cụ thông thường và phổ biến nhất của gạch và chăn rồi đơn giản là dừng lại. IQ của Florence cao hơn Poole. Nhưng điều đó chẳng có nghĩa gì nhiều, bởi cả hai học sinh đều ở mức trên ngưỡng. Điều thú vị hơn là trí óc của Poole có thể nhảy từ hình ảnh bạo lực sang tình dục tới những người nhảy ra từ các tòa nhà chọc trời đang cháy mà không hề vấp váp gì, nhưng trí óc của Florence không thể làm thế. Giờ thì bạn nghĩ ai trong số hai sinh viên này phù hợp hơn để thực hiện loại công việc thông minh, giàu óc tưởng tượng để đoạt giải Nobel?

Trong phần chú thích (tr. 112) tác giả có đưa ra thêm một câu trả lời của một học sinh khác:

Đây là các câu trả lời của một học sinh khác. Phần trả lời này có lẽ còn tốt hơn cả của Poole: “(Gạch). Phá cửa sổ để trộm đồ, xác định độ sâu của giếng khơi, sử dụng như vũ khí, như con lắc, để thực hành đẽo gọt xây tường, chứng minh Định luật Archimedes, một phần của công trình điêu khắc trừu tượng, đồ dằn trên tàu bè, buộc nặng để ném đồ xuống sông, v.v… như một cái búa, dùng để giữ cửa mở rộng, đồ cọ chân, sử dụng gạch vụn để tôn đường, vật chêm, quả cân, chống bàn cập kênh, chặn giấy, để sưởi, bịt hang thỏ.

Tại sao câu trả lời này lại được tính là tốt hơn? Trắc nghiệm về công dụng khác nhau của các  vật dụng có tên tiếng Anh là Guilford’s Alternative Uses Task (1967). Các đáp án được chấm điểm dựa trên 04 tiêu chí là Độc đáo (Originality), Trôi chảy (Fluency), Linh hoạt (Flexibility) và Chi tiết (Elaboration). Những đáp án mà ít người đưa ra thì được coi là độc đáo. Đáp án chỉ có 5% số người tham gia đưa ra được tính là 01 điểm, và đáp án chỉ có 1% số người tham gia đưa ra được tính 02 điểm. Sự trôi chảy của tư duy được tính bằng số lượng ý tưởng phát ra. Tính linh hoạt của tư duy được tính bằng số phạm trù mà các đáp án đưa ra có thể sắp xếp vào. Câu trả lời chi tiết thì sẽ được điểm Elaboration cao.

Có thể dự đoán là càng cụ thể, chi tiết lại càng có nhiều đáp án và càng khó có người trùng. Như thế cả ba điểm Elaboration, Fluency và Originality sẽ cùng cao. Vậy nên cá nhân tôi thường nhìn vào Flexibility, xét xem những đáp án di chuyển trong những vùng phạm trù nào.

Những người ý thức về cách chấm điểm của bài trắc nghiệm và có tư duy khái niệm tốt hoàn toàn có thể điều chỉnh đáp án của mình để có thể muốn được bao nhiêu điểm cũng được. Lúc đấy vấn đề chỉ là thời gian. Và bài trắc nghiệm này biến thành một bài kiểm tra tốc độ tư duy, nơi thổ lộ cá tính và kinh nghiệm sống.

One thought on “Một viên gạch

  1. Great! I’ll try it myself and let my students do it. There’ll be much fun,right? Thank you so much for the source

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s