Chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội

Trong các nước tư bản, có nhiều nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa, điển hình là Phần Lan, và các thành tựu nổi bật về an sinh xã hội đạt được ở những nước này. Tư bản chủ nghĩa trên thế giới đang phát triển theo chủ nghĩa tân tự do (neoliberalism), và các nước tư bản có định hướng xã hội chủ nghĩa không thoát khỏi trào lưu này. Chủ nghĩa tân tự do về cơ bản chỉ việc phá bỏ nhà nước phúc lợi (welfare state) và chuyển sang nhà nước cạnh tranh (competition state). Yêu nước không còn là đấu tranh chính trị nữa mà là làm giàu, cho chính bản thân mình.  Chính phủ các nước thiết lập cơ chế quản lý mới theo đó vai trò của chính phủ là thúc đẩy và bảo trợ các hoạt động kinh tế thị trường hơn là các hoạt động phúc lợi xã hội. Nhà nước trả lại người dân trách nhiệm tự lo cho đời sống của mình. Gần đây, ở Phần Lan, đang có đề xuất cấp cho mỗi người dân 800 Euro một tháng, thực chất là cắt giảm phúc lợi xã hội. Nhiều người cho rằng đây là thất bại của chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, việc Phần Lan đánh thuế thu nhập cao và phân bố lại tiền của, sao cho mỗi người dân đều có 800 Euro một tháng vẫn là một định hướng xã hội chủ nghĩa.

Mỹ là một nước tư bản chủ nghĩa có xu hướng cực đoan. Các chỉ số về bình đẳng và hạnh phúc của Mỹ đều kém so với các nước phát triển. Thuế thu nhập của Mỹ có thể là cao, nhưng vẫn thấp hơn nhiều nước phát triển khác. Người ta vẫn nói là muốn đi làm ở Mỹ (vì thuế thấp hơn) nhưng sinh sống ở láng giềng Canada. Canada cũng đang chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa tân tự do, song xét về truyền thống thì an sinh xã hội tốt hơn. Chỉ cần ra khỏi biên giới nước Mỹ sang Canada là thấy đường xá tốt hơn, xe cộ không còn phóng nhanh vượt ẩu như ở Mỹ, đến các chương trình radio bắt sóng được cũng hay hơn. Một trong những chính sách tư bản cực đoan của Mỹ là khuyến khích làm từ thiện bằng cách miễn thuế. Vậy nên không có gì ngạc nhiên nếu Bill Gates và Mark Zuckerberg đem tiền đặt vào từ thiện. Vấn đề không phải chỉ là trốn thuế, mà là có thể sử dụng tiền theo mục đích của cá nhân họ. Chính sách của Mỹ dựa trên ý thức hệ về “tự do cá nhân”: tôi làm được nhiều tiền thì tôi có quyền sử dụng tiền theo mục đích của tôi, nhà nước không có quyền can thiệp quá nhiều để đem thu nhập của tôi cho người nghèo, tôi sẽ tự mình đóng tiền cho xã hội theo cách của tôi. Giống như luận điểm của Adam Smith, Adam Smith nói rằng những người giàu có sẽ tự đóng tiền cho xã hội vì sự phù du của họ (vanity). Đấy là một quan điểm cũng thật là … phù du. Tỉ phú Mỹ lập rất nhiều quỹ từ thiện, góp rất nhiều tiền cho trường học, bảo tàng, bệnh viện … Tuy nhiên, mọi thứ chạy dựa trên những tính toán cá nhân. Nhà nước theo xã hội chủ nghĩa thì về danh nghĩa phải phục vụ lợi ích số đông, còn làm “từ thiện” theo ý của mình chưa chắc đã là để phục vụ lợi ích số đông. Ngay cả khi mục đích cá nhân của các tỉ phú thực sự là vì số đông, các dự án do tư nhân đầu tư không phải luôn tốt đẹp, dễ thành công và hiệu quả như người ta tưởng. Quỹ Melinda Gates chi rất nhiều tiền cải cách giáo dục nhưng chưa có chương trình nào thành công mà chỉ gây náo loạn. Phát biểu của Melinda thể hiện tư tưởng muốn kiểm soát mọi thứ trên đời bằng các biện pháp rắn. Năm 2010, Mark Zuckerberg bỏ ra 100 triệu đô để cải thiện giáo dục ở Newark, New Jersey và bị coi là thất bại, nhưng Mark cũng có những phản pháo để chỉ ra đầu tư của mình là thành công.

Giáo dục phổ thông ở Mỹ không có vị trí cao, và người ta nói vì đó là lĩnh vực không có lợi nhuận. Giáo dục đại học và sau đại học mới là lĩnh vực đem lại quyền lực và lợi nhuận, nên tất nhiên Mỹ sẽ cạnh tranh để đứng đầu. Bao nhiêu tiền (và nhân tài) đổ về nước Mỹ. Học phí bậc đại học trở lên, kể cả các trường công, vẫn đắt đỏ, tăng nhanh trong thập kỷ gần đây.

Luật giáo dục mới của Mỹ sắp được thông qua, Every Student Succeeds, ưu ái các cơ sở đào tạo sư phạm tư nhân không phải là trường đại học, có thể coi là một biểu hiện của chủ nghĩa tân tự do. Luật này đã được dự đoán từ hơn 05 năm trước. Tư nhân hóa đào tạo sư phạm theo mục đích kinh tế có thể đánh sập ngành sư phạm, nhất là những các khoa sư phạm truyền thống trong các trường đại học công. Khoa Teacher Education ở Michigan State University 20 năm liền đứng đầu nước Mỹ nhưng trong 05 năm qua số sinh viên nhập học giảm 40%, chương trình tiến sỹ phải co lại.

Xã hội Mỹ có những đặc điểm rất khác Phần Lan, và vấn đề cũng chẳng phải chỉ ở chính sách. Tân tự do chủ nghĩa còn là vấn đề của diễn ngôn, của cách mỗi cá nhân ứng xử.

___

Tham khảo: Góc nhìn và ngôn ngữ của bài viết này về Quỹ từ thiện Melinda Gates của Châu Hồng Lĩnh không giống góc nhìn và ngôn ngữ của tôi; tôi lưu lại ở đây vì nó có một số chi tiết đáng chú ý, và thông tin có thể kiểm chứng.

2 thoughts on “Chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa xã hội

  1. Anh đọc cái đầu đề em viết, thấy y hệt như đầu đề “Chiến tranh và Hòa bình” của L.T :p. Anh thấy ở nhiều nước TBCN đang xuất hiện nhiều tính chất XHCN hơn, tức sự phát triển TBCN sẽ dẫn tới sự hình thành các tính chất XHCN ngay trong lòng các nước TBCN, chứ chắc họ không định “theo định hướng xã hội chủ nghĩa”.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s